از من گرفته كه آنها را به صورت يك كتاب دربياورد به نام اسلام و مقتضيات زمان . زمانى در حدود بيست و پنج سخنرانى در همين زمينه كرده بودم و آنها را استخراج كردند ، به علاوهء يك عده يادداشتها ، او اينها را گرفته است كه به صورت يك كتاب در بياورد و در عين حال من آن كتاب را كافى و وافى براى همهء مسائل اين بحث نمىدانم . پس بحث ما بيشتر جنبهء فهرست و راهنمايى و يا نشان دادن و ارائهء كليد حل اين مشكل را دارد . راز تحول تاريخ انسان عرض كرديم بحث ما در دو قسمت است ، يكى مسئلهء توسعه و تحول تاريخ كه از ضروريات ناموس زندگى بشر است كه تاريخ بشر متحول است و اين يك رازى دارد . زندگى هيچ حيوانى حتى حيوانات اجتماعى از قبيل زنبور عسل متغير و متحول نيست . دانشمندان نوشته‌اند زندگى زنبور عسل در چند هزار سال پيش هم بر همين نظام و بر همين وضع بوده كه امروز هست . ولى بشر زود به زود نظامات و وضع زندگيش تغيير مىكند و رازش همان است كه قرآن بيان كرده است كه بشر موجودى است كه خودش مسئول زندگى خودش است . موجودات ديگر حتى حيوانات اجتماعى را طبيعت رهبرى و سرپرستى و قيمومت مىكند ، غرايزى به يك معنا كور و جابر بر آنها مسلط است و هيچ گونه حق ابتكار به آنها داده نشده و مسئوليت تكوينى پيشبرد زندگى هم به آنها داده نشده است . ولى انسان موجودى است كه زندگى او از ضعف شروع مىشود و خودش بايد مسير تكاملى خويش را - البته با راهنماييهايى كه از طرف انبياء شده است - با ابتكار و قدرت و مسئوليت خودش طى كند . منطق مبتنى بر اصل تغيير راجع به مسئلهء تحول زندگى بشر منطقهاى گوناگونى هست . بعضى - كه حتماً شما با آنها برخورد كرده‌ايد يا در نوشته هايشان ديده‌ايد - وقتى كه وارد اين مسئله مىشوند و مىگويند اسلام نمىتواند براى عصر ما كافى باشد ، به يك اصل فلسفى استدلال مىكنند ، مىگويند قانون اصلى اين جهان تغيير و حركت است ، هيچ چيزى در اين جهان ثابت نيست و حتى در دو لحظه به يك حال نيست . همين خودِ ما كه